قضاوت دوباره اعدام‌های دهه شصت؛ بازخوانی ضرورت و درس‌های شناختی امروز

یادداشت تحلیلی؛ محمدقاسم تولایی فرد، رئیس اندیشکده تبیین اصفهان

در سال‌های ابتدایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران با تهاجم وسیع شبکه‌های تروریستی و ضدانقلاب داخلی—عمدتاً سازمان‌ منافقین—مواجه بود. انفجارها، ترورها و ربایش‌ها فضای شهرها را پر از وحشت کرده بود و هر گوشه کشور احتمال حمله و ناامنی وجود داشت. در آن شرایط سخت، دستگاه قضایی انقلاب تصمیم گرفت برای حفاظت از جان و مال مردم و جلوگیری از گسترش تروریسم، با قاطعیت و سرعت اعدام‌هایی را اجرا کند.

* نقد تاریخی و ابهام امروز
نسل‌های بعد اما تنها بخشی از این رویدادها را شنیده و تصویر کلیِ شهرهای ناامنِ آن زمان را درک نکرده‌اند. در دهه‌های اخیر، اعدام‌های دهه شصت همواره برای بخش قابل توجهی از افکار عمومی مبهم و همراه با پرسش‌های اخلاقی بوده:
آیا حق بود در آن برهه‌ حساس، روند بازپرسی و محاکمه فشرده رخ دهد؟
آیا کسانی که اعدام شدند، صددرصد مجرم و خطرناک بودند؟
آیا ناامنیِ امروز و وضعیت باثبات فعلی به پشتوانه‌ آن حکم‌هاست؟

* تلنگر دوازده روزه جنگ
جنگ دوازده‌روزه اخیر با اسرائیل بار دیگر پرده‌ها را کنار زد:
– نفوذی‌هایی که به‌ظاهر در میانه جامعه حضور داشتند اما آماده قتل‌عام و بمباران مردم بی‌گناه بودند.
– خشونت کور و حملات موشکی که شهرهای ایران را هدف می‌گرفت و هیچ تفکیکی بین پاسدار و غیرنظامی قائل نبود.
این واقعیت‌ها، چنان شوک‌آور بود که بسیاری از آن منتقدان اعدام‌های دهه شصت در شبکه‌های اجتماعی از ضرورت اعدام های دهه شصت گفتند. چرا که در این دوازده روز با چشم خود دیدند عناصر نفوذی و خائن چگونه به جان و مال مردم تجاوز می کنند.
بار دیگر اذهان عمومی فهمیدند که در نبود تصمیم‌های قاطعِ پیشینی، امنیّت ملی به چه سرعتی می‌تواند به مخاطره افتد.

* فرصت شناختی برای رسانه‌ها
این دوازده روز نه تنها تجربه‌ای امنیتی، که فرصتی کم‌نظیر در حوزه روان‌شناسی جمعی ایرانیان پدید آورد. اکنون رسانه‌ها—رسمی و مردمی—در آستانه تحوّلی شناختی قرار دارند:

— بازخوانی دقیق تاریخ
نقد منصفانه، همراه با نشر اسناد و خاطرات دست‌اول، روشنگر خواهد بود که دستگاه قضایی آن زمان تا چه حد در برابر تهدید نابودی ساختار اجتماعی ایستاد.

— آموزش مقاومت شناختی
آشنا کردن مردم با مفاهیم «تهدید فروخفته» و «امنیت پیشگیرانه»؛ تا دریابند که گاهی تصمیم‌های سختِ یک‌باره، از فجایع گستردهٔ بعدی جلوگیری می‌کنند.

— تقویت حس همبستگی ملی
تاکید بر این‌که حفظ امنیت، دغدغه‌ای فراتر از جناح‌هاست و تصمیم‌های تاریخی، برای همه اقشار جامعه پیامد داشته است.

اگر رسانه‌ها این فرصت را غنیمت شمارند و با مستندسازی، روایت‌سازی و گفت‌وگوی عقلانی، بار دیگر افکار عمومی را با حقایق آن دوران آشنا کنند، می‌توانند تا سال‌ها از بروز «اختلال‌های شناختی» در جامعه جلوگیری کنند.

* نتیجه‌گیری
اعدام‌های دهه شصت، از منظر امنیت ملی و مقابله با تروریسم، در شرایط جنگ‌گونه داخلی ضروری بودند. جنگ اخیر تلنگری زد تا دوباره این ضرورت‌ها را مرور کنیم. اکنون نوبت رسانه است که با ساختن فهمی مستدل و منصفانه، حافظه جمعی را مصون نگه دارد و از تکرار خطاهای شناختی در آینده جلوگیری کند.